Zwarte bessen tegen vergeetachtigheid


Tholen- Zelfs met de ziekte van Alzheimer kan een gezonde voeding op lange termijn een belangrijke bijdrage leveren aan preventie. Een speciale rol wordt gespeeld door voedsel met hersenenbeschermende effecten, zoals zwarte bessen. Toch zijn de effecten bij dementie nog niet uitvoerig onderzocht. Een reden voor het leed, dat de betreffende persoon en zijn naaste familieleden treft, is een sterk oxidatieve (gifstof) aantasting van het hersencentrum. Aanstichters daarvoor zijn lipide peroxidanten, de vorming van vrije radicalen en amyloïde beta eiwitten. Stoffen dus, die de hersenen aantasten en vernietigen.

Wetenschappelijk onderzoek wijst inmiddels uit, dat met een veelzijdig, fenolrijk dieet het risico op dementie kan worden verminderd. De regelmatige consumptie van voedingsmiddelen met neuroprotectieve werking kan het lijden een beetje meer draaglijk maken.

Een van deze beschermende voedingsmiddelen is de zwarte bes. De donkere kleur krijgen de bessen via het zogeheten anthocyaan. De naam komt van het Griekse Anthos = bloem en kyanos = blauw. Het is een subgroep van flavonoïden, die op hun beurt een subgroep van de polyfenolen zijn. Deze fytochemicaliën geven niet alleen de bessen hun kleur, ze zijn vooral voor de gezondheidsvoordelen van bessen verantwoordelijk. Anthocyanen zijn krachtige antioxidanten. Door de inname van voedingsmiddelen die anthocyanen bevatten, verbetert de algehele antioxidant status in het menselijk bloedplasma. Bovendien zijn ze ontstekingsremmend en antimuterend alsook hartbeschermend .

Niet alleen zwarte bessen, ook andere bessen bevatten die stoffen, die de cellen tegen destructieve giften kunnen beschermen. Echter scoren de zwarte bessen het hoogst, met de concentratie van anitoxidanten: 7:35 mmol/100g. Bij de bramen is het 5:07, bij de blauwe bessen 3,64, bij frambozen 3:06 en bij de aardbeien 2.17.

Naast vele andere positieve effecten op de gezondheid, hebben bessen een bijzondere invloed op onze hersenen. Er zijn studies die suggereren dat de bessen het verouderingsproces van het brein kunnen vertragen. Deze waarnemingen wijzen erop dat de met de leeftijd samenhangende cognitieve tekorten, die onafhankelijk van een ziekte als Alzheimer of Parkinson kunnen optreden, als gevolg van verbeterde neuronale signalen kunnen worden voorkomen. Bij voedingsdeskundigen staan bessen en specifiek de zwarte bes daarom ook bekend als ‘breinvoedsel’.


Informatie over de ziekte van Alzheimer
De diagnose van de ziekte van Alzheimer laat de wereld in een kleine ruimte zien en zonder een logische volgorde verschrompelen.Dementie is momenteel de meest voorkomende aan leeftijd gerelateerde hersenen verwoestende aandoening, waarbij meer dan 10 procent van de 65-jarigen worden getroffen. De diagnose betekent het verlies van zelfbeschikking. Een 24-uurs zorg is noodzakelijk en legt de gezondheidszorg enorme kosten op. In de VS worden de kosten van medische zorg en behandeling van de ziekte van Alzheimerpatiënten op meer dan 100 miljard US-dollar geraamd. Volgens een studie van het Robert Koch-Instituut in 2006 in Duitsland lijden ongeveer 700.000 mensen aan de ziekte van Alzheimer. Gezien de demografische ontwikkelingen, met name ouderen boven de 65 jaar worden getroffen door de ziekte, is de vraag over de financiering door de maatschappij beladen met sociale springstof. Voor het jaar 2050, wordt een aantal van 2,6 miljoen Alzheimer-patiënten in Duitsland voorspeld. Dit betekent een gemiddelde stijging van het aantal patiënten met 35.000 zieken per jaar.

(Bron: Deutsche Gesellschaft Alzheimer, Informationsblatt "Selbsthilfe dementie", 06/2008).
=========================================================

Anthocyanen en anthocyanidinen

De anthocyanen vormen een zeer grote groep van kleurstoffen in rood-blauwe planten. Anthocyanen komen voor in allerlei hogere planten, vooral als kleurstof in bloemen en vruchten, maar ook in andere onderdelen van de plant, zelfs in wortels. In de stengels, bladeren en wortels komen ze echter meestal alleen voor in de buitenste lagen van de plant. Anthocyanen komen in vrij hoge concentraties voor; een kilo bosbessen bijvoorbeeld bevat ongeveer 1,15 gram, rode groenten, zoals rode kool, bevatten ongeveer 20 mg/gram aan anthocyanen.

De kleur van anthicyanen hangt af van de structuur, maar ook van de zuurgraad van de plant. De meeste anthocyanen zijn rood bij zure condities en blauw/paars bij meer basische condities.

Chemisch wordt er onderscheid ghemaakt tussen de suiker-vrije anthocyanidinen en de suiker-houdende anthocyaan-glycosiden. Anthocyanen worden als kleurstof gebruikt in levensmiddelen en hebben E-nummer E163.





Anthocyanen worden gevormd wanneer de anthocyanidinen gekoppeld worden aan suikers. Aangezien de suikers op verschillende plaatsen aan de anthocyanidinen gekoppeld kunnen worden, én er heel veel soorten suiekrs in planten voorkomen, is het logisch dat er een zeer grote hoeveelheid anthocyanen bestaan.

Als voorbeeld; in aardbeien zijn de voornaamste anthocyanen cyanindine-3-glucoside en pelargonidine-3-glucoside, twee redelijk simpele structuren. In druiven, daarentegen, komen cyanidin-, pelargonidine-, delphinidine-, petunidine- en malvidine-glucosides en di-glucosides, evenals de vrije anthocyanindinen voor.

Een nog grotere varieteit aan kleuren en structuren wordt veroorzaakt doordat aan de suiker-residuen weer zuren (zoals azijnzuur, barnsteenzuur, koffiezuur en andere zuren) gekoppeld kunnen worden. Een voorbeeld van zo'n geacectyleerde anthocyanine is cyanidine-3-(acetylglucoside) in sinaasappels.

Voorkomen en functies

Aangezien anthocyanen in vrijwel alle plantenfamilies kunnen worden aangetroffen, komen ze ook voor in vele eetbare planten. De belangrijktse bronnen van anthocyanen in ons voedsel zijn bessen, zoals bramen, druiven, bosbessen enz., maar ook sommige groentes, zoals aubergine en avocado. Andere belangrijke bronnen zijn sinaasappels, vlierbessen, olijven, rode uien, vijgen, zoete aardappelen, mango's en rode kool. De hoeveelheid anthocyanen die jaarlijks in de natuur worden geproduceerd wordt geschat op meer dan 1 miljard ton !

Tabel 2 : Anthocyaangehalte in eetbare planten

 

Product	Anthocyanen in mg per 100 g product
aubergine	750
zwarte bes	130-400
braam	83-326
bosbes	25-497
kers	350-400
Aronia bessen	200-1000
cranberry	60-200
vlierbes	450
sinaasappel	~200
radijs	11-60
framboos	10-60
rode bes	80-420
blauwe druif	30-750
rode ui	7-21
rode wijn	24-35
aardbei	15-35

uit referentie 1

Anthocyanen hebben diverse functies voor de plant. Ze fungeren als anti-oxidanten, beschermen de plant tegen de schadelijke effecten van UV-straling, ze vormen een bescherming tegen insecten, maar de voornaamste rol is bij de voortplanting. De kleur van vele bloemen wordt veroorzaakt door anthocyanen en de kelur speelt een belangrijke rol om insecten aan te trekken. Planten die door bijen worden bevrucht , zoals primula's, hebben bijvoorbeeld meer delphinidine-anthocyanen, terwijl andere anthocyanen meer hommels of kolibries aantrekken.

Cyaninidine-3-glucoside, een veel voornomende anthocyaan, beschermt bijvoorbeeld tegen diverse larven. Andere anthocyanen hebben vergelijkbare activiteit. Als anti-oxidant beschermen anthocyanen de plant tegen vrije radicalen (die door zonlicht of beschadiging worden gevormd), die het DNA kunnen beschadigen en zo het weefsel kunnen beschadigen.

Gebruik

Anthocyanen zijn goed water oplosbaar, hebben een sterke kleur en worden daardoor al sinds historische tijden gebruikt als levensmiddelenkleurstof. Extracten van bessen werden bijvoorbeeld gebruikt om dranken, banket en andere levensmiddelen te kleuren. Er zitten echter een aantal nadelen aan het gebruik van anthocyanen in levensmiddelen.

Het feit dat ze alleen oplosbaar zijn in water beperkt de toepassing. Een ander nadeel is de kleurverandering onder invloed van zuur. De kleur van rode kool wordt sterker als je er zuur (azijnzuur, appel) aan toevoegt. Als de kool daarentegen in een aluminium pan wordt gekookt wordt de kleur meer blauw-paars, doordat de pan het kookwater meer basisch maakt.

De kleur is ook gevoelig voor tempertauur, zuurstof, UV-straling en diverse andere factoren. Het flavyllium ion is niet goed bestand tegen hitte en de kleur kan dan ook verloren gaan bij hogere temperaturen. De suikers van de anthocyanen kunnen bij verhitten ook reageren volgens de Maillard reacties, waarbij de kleur verloren gaat. Licht en UV straling breken de anthocyanen af, waardoor de kleur verloren gaat. Zuurstof en andere oxiderende stoffen, zoals peroxides en vitamine C kunnen ook met anthocyanen reageren. Ook andere componenten in levensmiddelen kunnen een effect hebben op de anthocyanen. Appels bevatten bijvoorbeeld quinonen die de afbraak van anthocyanen bevorderen, terwijl de suiker in aardbeien de kleur juist versterkt.

Al dit soort factoren beperken de toepassing van anthocyanen. Door producten bij lage temperatuur en in een donkere, luchtdichte verpakking te bewaren kan kleurverlies grotendeels worden voorkomen.

De meeste anthocyanen zijn niet of nauwelijks in zuivere vorm te verkrijgen. In de meeste gevallen worden dus extracten gebruikt als levensmiddelenkleurstof, de meest gebruikte zijn druivenschilextract (E163(i)) en zwarte bessen extract (E163(iii)).

Activiteit en veiligheid

Anthocyanen zijn niet giftig. De hoeveelheden die gebruikt worden als levensmiddelenkleurstof zijn veel lager dan de hoeveelheden die voorkomen in bessen of ander fruit. Er zijn echter ook voedingssupplementen in de handel met zeer hoge concentraties anthocyanen, de veiligheid van dergelijke hoge doseringen is niet verder onderzocht.

Dergelijke supplementen zijn in de handel, omdat de anti-oxidant activiteit van anthocyanen een gezondheidsbevorderend effect zou hebben. Geclaimd worden een verlaagde kans op hart- en vaatziekten, verbeterde oogfunctie en anti-virale activiteit. Echter, deze claims zijn niet wetenschappelijk bewezen. Anthocyanen hebben wel degelijk anti-oxidant werking in het lichaam, maar de effecten op de menselijke gezondheid zijn eigenlijk nog onbekend.


Bronnen:

1. Lauro, G.J. and Francis, F. J. (Eds) Natural Food colours, Science and technology. IFT Basic Symposium Series 14, Marcel Dekker, 2000.
2. Delgado-Vargas, F. and Paredes-López, O. (Eds): Natural colorants for food and nutraceutical uses. CRC Press, 2003.
3. Hendry, G.A.F. and Houghton, J.D. : Natural food colorants, 2nd edition, Blackie Academic Press, 1996

 
[ terug... ]